صنایع دستی بومی استان خوزستان

صنایع دستی بومی استان خوزستان

رشته های صنایع دستی بومی استان خوزستان:

 

صنایع دستی ب‍‍ا ت‍وج‍ه‌ ب‍ه‌ پ‍ی‍ش‍ی‍ن‍ه‌ ت‍‍اری‍خ‍‍ی‌ م‍ن‍طق‍ه‌ ز‌اگ‍رس‌ ک‍ه‌ در گ‍ذش‍ت‍ه‌ ‌ه‍‍ا‌ی‌ دور م‍‍ه‍د ت‍م‍دن‌ و ف‍ر‌ه‍ن‍گ‌ ‌ع‍ی‍لام‍ی‍‍ان‌ ب‍وده‌ ، ‌ای‍ن‌ س‍رزم‍ی‍ن‌ پ‍ی‍وس‍ت‍ه‌ ب‍س‍ت‍ر م‍ن‍‍اس‍ب‍‍ی‌ ب‍ر‌ا‌ی‌ رش‍د و ش‍ک‍وف‍‍ای‍‍ی‌ ‌ه‍ن‍ر و ص‍ن‍‍ای‍‍ع‌ دس‍ت‍‍ی‌ در زم‍ی‍ن‍ه‌ ‌ه‍‍ا‌ی‌ م‍خ‍ت‍ل‍ف‌ ب‍ه‌ ش‍م‍‍ار ‌آم‍ده‌ ‌اس‍ت‌. ‌

ه‍م‍چ‍ن‍ی‍ن‌ ت‍‍ع‍دد و ت‍ک‍ث‍ر ق‍وم‍‍ی‌ و ف‍ر‌ه‍ن‍گ‍‍ی‌ م‍ردم‌ خ‍وزس‍ت‍‍ان‌ (ب‍خ‍ت‍ی‍‍اری‍‍ه‍‍ا‌ی‌ س‍‍اک‍ن‌ ش‍م‍‍ال‌ و ش‍رق‌ خ‍وزس‍ت‍‍ان‌ ، ‌ا‌ع‍ر‌اب‌ س‍‍اک‍ن‌ در ج‍ن‍وب‌ و ‌غ‍رب‌ ‌اس‍ت‍‍ان‌ و س‍‍اک‍ن‍‍ان‌ ب‍خ‍ش‍‍ه‍‍ا‌ی‌ م‍رک‍ز‌ی‌ ک‍ه‌ ‌ع‍م‍دت‍‍ا ش‍‍ه‍ر‌ه‍‍ا‌ی‌ ‌ا‌ه‍و‌از، دزف‍ول‌ ، ش‍وش‌ و ش‍وش‍ت‍ر ر‌ا ش‍‍ام‍ل‌ م‍‍ی‌ ش‍ود) م‍وج‍ب‌ ش‍ده‌ ت‍‍ا ص‍ن‍‍ای‍‍ع‌ دس‍ت‍‍ی‌ در خ‍وزس‍ت‍‍ان‌ ‌از ت‍ن‍و‌ع‌ چ‍ش‍م‍گ‍ی‍ر‌ی‌ ب‍رخ‍ورد‌ار ش‍ود. وج‍ود ‌ع‍ش‍‍ای‍ر ک‍وچ‌ رو ک‍ه‌ خ‍ود ح‍‍اف‍ظ ‌ه‍ن‍ر‌ه‍‍ا و ص‍ن‍‍ای‍‍ع‌ دس‍ت‍‍ی‌ خ‍‍اص‌ ‌ه‍س‍ت‍ن‍د م‍وج‍ب‌ ت‍ن‍و‌ع‌ رش‍ت‍ه‌ ‌ه‍‍ا و ن‍ی‍ز ت‍روی‍ج‌ ص‍ن‍‍ای‍‍ع‌ دس‍ت‍‍ی‌ ب‍ه‌ دی‍گ‍ر م‍ن‍‍اطق‌ ش‍ده‌ ‌اس‍ت‌ . ‌از ‌ع‍م‍ده‌ ت‍ری‍ن‌ ص‍ن‍‍ای‍‍ع‌ دس‍ت‍‍ی‌ ر‌ای‍ج‌ در ‌اس‍ت‍‍ان‌ م‍‍ی‌ ت‍و‌ان‌ ب‍ه‌ طور م‍خ‍ت‍ص‍ر ب‍ه‌ م‍و‌ارد زی‍ر ‌اش‍‍اره‌ ک‍رد:

 

موج بافی:

دست بافته ای سنتی که بر روی دستگاه نساجی بافته می شود و بیشتر کاربرد آن جهت رخت خواب پیچ می باشد و برای روانداز نیز کاربرد دارد. عرض بافته 100-80 سانتی متر و طول آن حدود 7 متر ، مواد اولیه آن(تار و پود) از پشم می باشد. و رنگ های مورد استفاده سرمه ای،قرمز،نارنجی، و مشکی است، مناطق تولید آن شوشتر ،دزفول ،بهبهان می باشد.

   

شله بافی:

دست بافته ای ظریف که کاربرد روسری برای زنان عرب داشته و ماده اولیه آن نخ پنبه ای می باشد که با عرض 30 سانتی متر و طول 120 سانتی متر بافته می شود و پس از بافت به رنگ مشکی رنگ آمیزی می شود.

سپس دو قطعه بافته را از پهنا به روش قلاب بافی به هم متصل می کنند شله آماده با عرض 75-70 و طول 150-120 سانتی متر مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین جهت زیبایی بیشترلبه های عرض شله آماده را نیز به شیوه قلاب بافی به همراه مهره های فیروزه ای رنگ تزیین می کنند. تنها منطقه تولید آن شهرستان سوسنگرد می باشد.

احرامی بافی (سجاده بافی):

دست بافته ای سنتی که به دلیل کاربرد فراوان برای سجاده نماز به «سجاده» شهرت یافته است و نقوش به کار رفته در ان یکی نقش «حرم» که از بقعه ها گرفته شده و دیگری نقش لوزی پلکانی به همراه راه راه های افقی می باشد.  و از رنگ های مختلف جهت بافت بهره می برند. ابعاد ان اغلب 110×70 سانتی متر و 150×100 سانتی متر می باشد.مرکزیت بافت آن شوشتر و دزفول می باشد در سالهای اخیر در اهواز نیز تولید می شود.

  

 ابریشم بافی(قزبافی):

دست بافته ای سنتی،پارچه ای لطیف و ظریف که عرض آن 50-40 سانتیمتر و طول آن 120 سانتیمتر و در گذشته به صورت نقش دار (گلهای الوان) تولید و مصرف چادر سرو غیره داشته و در حال حاضر به رنگ شیری و بدون نقش تولید و مستقیما” به کشورهای حوزه خلیج فارس صادر می شود. تنها منطقه تولید آن شهرستان دزفول می باشد.

 

ملحفه بافی:

نوعی دست بافته سنتی،لطیف و نرم،تک رنگ(سفید) و بدون نقش که به دلیل مواد اولیه مصرفی(نخ پنبه ای) بسیار خنک برای مصرف روانداز در منطقه می باشد. عرض آن متفاوت(140 سانتی متر،175 سانتی متر) و طول آن 250 سانتی متر است.همچنین تنها منطقه تولید آن شوشتر می باشد.

 

لنگ بافی:

منسوجی نرم با ابعاد 160×100 سانتی متر از نخ پنبه ای تولید می شود و در آن از رنگهای قرمز،سرمه ای،زرد و سفید بکار می رود.نقش آن راه راه بوده و تنها منطقه تولید آن شوشتر می باشد.

 

عبابافی:

دست بافته ای سنتی،ظریف و بدون نقش که بعد از بافت و دوخت آن جهت تن پوش مردان عرب و روحانیون مورد استفاده قرار می گیرد.مواد اولیه آن از پشم شتر یا پشم نوعی گوسفند عربی می باشد، که اغلب از پشم خود رنگ و به رنگ های قهوه ای،خرمایی،کرم و جهت تهیه عباهای خاکستری و مشکی نیز الیاف را رنگ آمیزی می کنند . مناطق بافت و تولید آن بهبهان و شادگان می باشند. ضمناً این محصول به کشورهای حوزه خلیج فارس صادرات  خوبی دارد.

 

چوقا بافی(چوغا بافی):

از صنایع دستی برجسته خوزستان  و دست بافته ای سنتی که تن پوش مردان بختیاری است و دارای نقشی خاص بوده که در بافت آن از دو رنگ کرم و سیاه که از رنگ کرم برای زمینه ومشکی برای نقش اندازی استفاده می شود.

مواد اولیه آن از پشم خود رنگ بوده اما برای نقش چوقا، الیاف پشمی را به رنگ مشکی یا سرمه ایی تیره رنگ آمیزی می کنند. بلندی آن تا زانو و بدون آستین می باشد . مناطق تولید آن شهرهای شمالی بختیاری نشین استان(مسجدسلیمان،اندیکا،لالی،ایذه، باغملک ) می باشدو اخیرا” در اهواز نیز تولید می شود.

                                     

گلیم بافی:

دست بافته ای داری،بدون پرز و با ابعاد مختلف تولید می شود که برای نقوش از رنگ های متنوع بهره می برند طرحهای  به کار رفته در انواع گلیم به صورت شکسته و هندسی می باشند.مناطق تولید آن هفتگل،اندیمشک،ایذه و همچنین از پشم های الوان برای پود و نخ پنبه ای برای(تار) استفاده می شود.

   

 قالی محلی:

دست بافته ای داری،پرزدار و در ابعاد مختلف که نقوش بکار رفته در آن ذهنی باف بوده و توسط خود بافنده به صورت فی البداهه به بافت می نشیند.مواد اولیه مصرفی نخ پنبه ای جهت تار و از پشم های رنگین جهت پود استفاده می شود .

پشم های مورد استفاده توسط رنگرز به شیوه کاملاً سنتی و با مواد گیاهی رنگ می شود.تمام مراحل کار نیز از چیدن پشم،نخ ریسی،رنگرزی الیاف و بافت در منطقه صورت می گیرد و تنها محل تولید آن شهرستان اندیمشک می باشد.

 

زیورآلات سنتی:

ساخت قطعات تزیینی به صورت سنتی از جنس فلزات گران قیمت (طلا،نقره و ….) که در برخی موارد روی آن نیز با نگین آراسته می شود.تولیدات شامل النگو،گردن بند،انگشتر و … بوده و مناطق تولید دزفول و شوشتر می باشد.

 

میناکاری روی زیورآلات(مینای صبی):

 

از رشته های خاص استان بوده که توسط اقلیت مذهبی صابئین مندایی تولید می شود . (وجه تسمیه آن نیز به همین دلیل می باشد).در گذشته میناکاری بر روی احجام نیز صورت میگرفته اما اکنون فقط بر روی زیورآلات انجام میشود.ساخت زیورآلات و مینا کاری بر روی آن هردو توسط صنعتگر انجام می گیرد.

مواد اولیه مصرفی طلاو نقره بوده و نقوش بکار رفته در آن تصاویر کوه،قایق،نخل،شتر،لنج،پل اهواز و … می باشد و تنها منطقه تولید آن در کشور و استان شهرستان اهواز می باشد.لازم به ذکر است این میناکاری با میناکاری در اصفهان بسیار متفاوت و مجزا می باشد و هنرمند بر روی قسمتی از طرح به شیوه حکاکی قلمزنی می کند.

             

نقاشی قهوه خانه ای:

نقاشی سنتی و پرده ای که طراحی آن خاص و به نقاشی قهوه خانه ای معروف است و با مضامین حماسی،مذهبی(مصائب کربلا،امامان و …)،ملی و داستان های شاهنامه و …. طراحی و نقاشی می گردد. رنگ های مورد استفاده از مواد معدنی نظیر امرا،اخرا،لاجورد،فیروزه،سینکا،سریشم و شنگرف می باشد و تنها منطقه تولید آن شهرستان دزفول است.

 

خراطی چوب:

مصنوعاتی از چوب محلی و بومی و انواع چوب های طبیعی دیگر که مراحل تولید آن عبارتند از تراشیدن و شکل دادن به چوب به وسیله دستگاه های خراطی و محصولات نهایی آن شامل بشقاب،کاسه،جامیوه ای،انواع گلدان،صندلی و … است.

         

 البسه محلی:

 

استان خوزستان از طوایف گوناگون با پوشش های متنوع برخوردار بوده که پوشش آنها متاثر از اعتقادات و آداب و رسوم منطقه می باشد.از جمله:

لباس زنان بختیاری:لچک،مینا،پیراهن،دامن،بند سوزن

پوشاک مردان بختیاری:کلاه نمدی،پیراهن،چوغا،شلوار دبیت،گیوه

پوشاک مردان عرب: چفیه،دشداشه(پیراهن بلند)،عبا

پوشاک زنان عرب: شله(روسری)،پیراهن بلند،چادر(عبایی)

 

ورشوسازی:

از رشته های صنایع دستی فلزی که با ورق ورشو و بریدن الگوی ظرف مورد نظر و فرم دادن و لحیم کردن محصول نهایی تولید می شود و تولیدات شامل:

بشقاب،کاسه،سینی،فرمان بر،قندان،قوری،کتری،سماور،قلیان،گلاب پاش در حال حاضر به دلیل نبود مواد اولیه،این رشته در حال منسوخ شدن است و تنها منطقه تولید آن شهرستان دزفول می باشد.             

 

سفالگری:

سفال در استان دارای پیشینه ای دیرینه است.مواد اولیه آنها گل رس بوده و محصولات توسط چرخ سفالگری ساخته و سپس در کوره پخته می شوند.محصولات تولید شده شامل کوزه،بشقاب،کاسه،قلیان،خمره،حبانه و … می باشد و محل تولید آن دزفول و آبادان است.

           

نمدمالی:

نوعی زیرانداز سنتی که مواد اولیه آن از پشم گوسفند و موی بز تهیه می شود و نقوش بکار رفته در آن به صورت خطوط شکسته و منحنی می باشد و مناطق تولید آن دزفول و بهبهان می باشد.

 

رنگرزی سنتی(گیاهی):

الیاف مورد نیاز انواع دست بافته ها که توسط عشایر و صنعتگران روستایی و شهری مورد استفاده قرارمیگیرد. با قسمت های مختلف گیاهان،از جمله گل،میوه،برگ،ساقه،ریشه،پوست درخت،پوست میوه و … رنگرزی می شود و سپس الیاف جهت مصرف در دسترس بافنده قرار می گیرد.

 

انواع صنایع دستی عشایری:

تمام مراحل تولید آن توسط عشایر منطقه از چیدن پشم،نخ ریسی و رنگرزی تا بافت صورت میگیرد.محصولات تولیدی آن شامل خورجین،وریس،جل،بهون،جاجیم،ورنی،شیردنگ،نمکدان و … می باشد.

 

کلاه نمدی:

کلاهی از جنس نمد با ارتفاع تقریبی 10 سانتی متر که توسط مردان بختیاری مورد استفاده قرار می گیرد و از پشم گوسفند و موی بز تهیه می شود و اغلب به رنگ مشکی می باشد و تنها منطقه تولید آن شهرستان دزفول می باشد.

 

گیوه:

پای پوشی سنتی و از جنس نخ پنبه ای با کف چرمی که بسیار خنک و مناسب برای هوای گرم تابستان منطقه است و تمام مراحل کار از گیوه بافی،تخت کشی گیوه و گیوه دوزی همه توسط خود صنعتگر انجام می شود و مناطق تولید آن دزفول و بهبهان می باشد.

 

کپوبافی:

نوع خاصی صنایع دستی است که از حصیر، برگ درخت نخل و علف محلی(کرتک) تهیه می گردد و نقوشی که بر روی آن توسط پشم های الوان دیده می شود لوزی مانند و برگرفته از آجرکاری بناهای منطقه تولید آن(دزفول) می باشد که تنهامحل تولید آن نیز می باشد.در فرم های مختلف:گرد،بیضی،زیرلیوانی،دم کش،زیرقابلمه ای،دیس،جانانی،و انواع فرم های جدید دیگری نظیر قلیان،قاب،آباژور و … تولید می شود.

               

ح‍ص‍ی‍ر:

ح‍ص‍ی‍رب‍‍اف‍‍ی‌ ‌از ق‍دی‍م‍‍ی‌ ت‍ری‍ن‌ ص‍ن‍‍ای‍‍ع‌ دس‍ت‍‍ی‌ و ش‍‍ای‍د ک‍‍ه‍ن‌ ت‍ری‍ن‌ ‌آن‍‍ه‍‍ا در ‌اس‍ت‍‍ان‌ م‍‍ی‌ ب‍‍اش‍د. ‌ای‍ن‌ ‌ه‍ن‍رـ ص‍ن‍‍ع‍ت‌ در خ‍وزس‍ت‍‍ان‌ ب‍س‍ی‍‍ار پ‍ررون‍ق‌ ب‍وده‌ ب‍ه‌ طور‌ی‌ ک‍ه‌ ف‍ر‌آورده‌ ‌ه‍‍ا‌ی‌ ‌آن‌ در ‌ه‍م‍ه‌ ن‍ق‍‍اط ‌ای‍ر‌ان‌ ‌ع‍رض‍ه‌ م‍‍ی‌ ش‍ود. ‌ام‍روز در ن‍ق‍‍اط م‍خ‍ت‍ل‍ف‌ خ‍وزس‍ت‍‍ان‌ ‌ه‍ر ج‍‍ا ک‍ه‌ دس‍ت‍رس‍‍ی‌ ب‍ه‌ ب‍رگ‌ ن‍خ‍ل‌ و ن‍‍ی‌ و ت‍رک‍ه‌ ‌ام‍ک‍‍ان‌ پ‍ذی‍ر ب‍‍اش‍د م‍‍ی‌ ت‍و‌ان‌ ح‍ص‍ی‍رب‍‍اف‍‍ی‌ ر‌ا دی‍د. ش‍‍ه‍ر‌ه‍‍ا‌ی‌ ‌آب‍‍اد‌ان‌ خ‍رم‍ش‍‍ه‍ر، ش‍‍ادگ‍‍ان‌ و دش‍ت‌ ‌آز‌ادگ‍‍ان‌ ‌از م‍ر‌اک‍ز ‌ع‍م‍ده‌ ت‍ول‍ی‍د ‌ای‍ن‌ م‍ح‍ص‍ول‌ ‌اس‍ت‌.

نمونه ای از صنایع دستی استان خوزستان می باشد.