دشت عقیلی گتوند

دشت عقیلی گتوند
بخش عقیلی،از توابع شهرستان گتوند
این منطقه از شمال به شهرستان لالی،از جنوب به شهرستان شوشتر،از مشرق به شهرستان مسجدسلیمان و از غرب به شهرستان گتوندمحدود است.
منطقه عقیلی از شمال به کوه گچی و کوه رَشته که مرتفع ترین قله ی آن گیجو با 555 متر ارتفاع و در جنوب کوه فدلک که در ادامه رشته کوههای زاگرس جنوبی می باشد واقع شده اند.(کوه رَشته) در شمال غربی منطقه عقیلی، با چشمه های فراوان چشمه های فراوان آب شیرین به رودخانه کارون منقطع گردید. تقریبا نیمی از منطقه کوهستانی شمال را معادن گچ و نمک احاطه کرده است و اخیرا هم چند چاه نفت در آن محل حفر گردیده است. جنس این کوه بیشتر از گچ و نمک است و چند چشمه آب شور و تلخ در آن جاری است که معروف ترین این چشمه ی آب شور کایدان  و مندنی است. که در قدیم نمک مصرفی اهالی از این چشمه تامین می شد. عده ای هم از این طریق امرار معاش می کردند.
چشمه ها
در شمال بارگاه امامزاده محمدبن زید جاری بود،در قدیم این چشمه آب فراوانی داشت و جوی کوچکی از جلو چشمه تا داخل ایوان بارگاه وجود داشت که حدود2اینچ آب داخلش جاری بود اما متاسفانه به علت عدم توجه مسئولین این جو تخریب شد.
چشمه دَرینَک =در روستای پشت دری وسطی
چشمه آب گرمه= در تنگ عقیلی به انبل
چشمه کنگر- چشمه تنگ برفینه= در شرق روستای ده لران و آب آن تلخ
چشمه یوز- اناری=در نزدیکی روستای کوه زر
چشمه جرجره – ترتاک- آب قلیان- ریز
رودها
رودخانه کارون که از طویل ترین رودخانه های ایران است . و رود سور این رود از کوههای شهرستان مسجد سلیمان ، سر چشمه می گیرد و با عبور از کنار روستاهایی از قبیل گلی خون، آب گرمک- رهدار- بتوند از سمت مشرق وارد خاک عقیلی می شود و در جنوب غربی روستای دشت بزرگ به رودخانه کارون ملحق می شود.
جنگل و بیشه
در گذشته تمام عقیلی پوشیده از درختان کنار(سدر)، بید و درختان میوه بوده است. کنار درختی است که در خوزستان سالی 2بار میوه می دهد که به علت قطع بی رویه و به مرور زمان آن ها از بین رفتنه اند. در حاشیه جنوبی دشت عقیلی در کنار رودخانه کارون بیشه ای به مساحت چند صد هکتار وجود دارد که از کنار روستای حیدر به موازات رودخانه کارون تا تنگ عقیلی به شوشتر ادامه دارد و مانند کمربندی سبز، عقیلی را در بر گرفته است . این جنگل انبوه  و سر سبز با  پوشش گیاهی گسترده و درختانی از قبیل بید،کنار،گز و… جلوه خاصی به منطقه داده و چراگاه مناسبی برای احشام و گله های روستاییان همجوار، و مامنی امن برای پرندگان شده است.
شهر و روستا
شهر ترکالکی و شهر سماله
روستاهای:
دشت بزرگ،بنه کاظم،سیدان،چم عربان،مرتضی،بردلا،دهلران، کایدان،ظلم آباد،چال بتان ،پش درب، ایستادگی،بدیل و…
شهر ترکالکی، در گذشته عده ای از ترک های قشقایی تیره لرکی از جنوب ایران به عقیلی مهاجرت کردند. ابتدا در محلی بنام ترک آوا (تُرک آباد) واقع در شمال روستای سماله و غرب روستای بدیل ساکن شدند. مدتی در آنجا بودند تا در قرن دهم  ه ق به محل فعلی شهر ترکالکی آمده و ساکن شدند و چون  به ترکان لرکی معروف بودند به این مکان ترکالکی نامیده شد.
شهر سماله،این شهر از مجموع سه مال( سه روستا ) بنام جو بریزان،خطابان و مال حیدر تشکیل شده است و به روایتی توسط فردی بنام سُمال جد خاندان کریمی و سماله ای ساکن این شهر ساخته شد. به خاطر استقرار سماله در وسط منطقه عقیلی و داشتن باغ های فراوان میوه و مرکبات و هوای مفرح سردار محتشم در دهه 1280 ه ش قلعه ای در این محل بنا نهاد که تا اوایل دهه1340 ه ش  مرکز حکمرانی سردار محتشم و اولا وی بود.
آثار باستانی:
آب انبار چاه انجیری کوه زر،این آب انبار در جنوب شرقی روستای کوه زر سمت چپ جاده عقیلی به شوشتر در دل صخره به عمق حدود5 متر با 20 پله ساخته شده است. که آب ان به وسیله باران تامین  می دشده.
آسیابها:
آسیاب تَک تَک،زووالی،شیلو،ظلم آباد، بردلا که ویرانه های سه آسیاب در این محل موجود است. که دو آسیاب آن بنام عین الله و سیف الله در غرب روستا و یک آسیاب در شرق این روستا وجود دارد که آرد مورد نیاز روستا های کایدان و بردلا پشت درب و دیگر روستا ها را تامین می کرد.
آسیاب بهمن:
بر روی رود شور در ضلع غربی بند بهمن دشت بزرگ ساخته شده بود. این آسیاب از قدیمی ترین آسیاب های منطقه عقیلی و مربوط به دوره ی ساسانی می باشد.
اصطبل مجیدخان بختیار:
این اصطبل در دهه1330 ه ق به دستور مجیدخان در روستای حیدر ساته شد. این اصطبل را برای نگهداری از اسب های خان ساخته بودند. بعداز اصلاحات ارضی در سال 1341 ه ش و خروج خوانین از عقیلی تا اواخر سال 1357 ه ش در اختیار انجمن سلطنتی اسب بود. و سرکار مهری خانم قره گزلو مسئولیت آن را بر عهده داشت و اسب های اصیل از نژادهای مختلفدر آن نگهداری می شد.بعد از پیروزی انقلاب در اختیار بنیاد مستضعفان قرار گرفت.
اماکن زیارتی:
امامزاده محمدبن زید معروف ترین و قدیمی ترین بقعه منطقه عقیلی می باشد .
 آثار و جاذبه های تاریخی و گردشگری و جود دارد که  باید به این منطقه سر سبز سفر کرد و از نزدیک دید.

برگرفته از کتاب عقیلی به روایت تاریخ

نویسنده محمد حسین زاده